Prosedur Perceraian di Mahkamah Syariah — Panduan Langkah Demi Langkah (2026)

Syariah Court Divorce Procedure — Step-by-Step Guide

Setiap tahun, hampir 47,000 perceraian Islam direkodkan di Malaysia — dan 90% difailkan oleh pihak isteri. Jika anda sedang mempertimbangkan perceraian, anda bukan bersendirian.

Namun, proses perceraian di Mahkamah Syariah boleh mengelirukan. Malaysia mempunyai 14 bidang kuasa Syariah yang berbeza (13 negeri + Wilayah Persekutuan), dan prosedur mungkin berbeza sedikit mengikut negeri. Panduan ini memberi anda gambaran langkah demi langkah yang menyeluruh supaya anda tahu apa yang akan berlaku — dari awal hingga akhir.

Penting: Panduan ini adalah untuk maklumat umum sahaja dan bukan nasihat guaman. Undang-undang keluarga Islam berbeza mengikut negeri. Sentiasa dapatkan nasihat Peguam Syarie yang bertauliah untuk situasi anda.

---

Isi Kandungan

1. Pengenalan — Sistem Perceraian Syariah Malaysia
2. Sebelum Memulakan — Persediaan Anda
3. Langkah 1: Pendaftaran Kes
4. Langkah 2: Sulh (Mediasi Wajib)
5. Langkah 3: Perbicaraan
6. Langkah 4: Penghakiman
7. Langkah 5: Iddah
8. Langkah 6: Pendaftaran Cerai
9. Langkah 7: Tuntutan Sampingan
10. Berapa Lama Proses Ini?
11. Kos Perceraian
12. Kesilapan Lazim
13. Soalan Lazim (FAQ)

---

Pengenalan

Malaysia mengamalkan sistem perundangan dwi-trek — Mahkamah Sivil untuk bukan Islam, dan Mahkamah Syariah untuk orang Islam. Asas perlembagaan terletak pada Perkara 121(1A) Perlembagaan Persekutuan.

Bagi setiap orang Islam yang ingin bercerai di Malaysia, proses mesti melalui Mahkamah Syariah negeri di mana anda tinggal. Ini bermakna:

• 14 bidang kuasa berbeza — setiap negeri mempunyai Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam tersendiri
• ~102 buah Mahkamah Syariah di seluruh Malaysia
• Semua dihubungkan oleh sistem e-Syariah (pengurusan kes elektronik) di bawah JKSM (Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia)

Mahkamah Syariah berstruktur tiga peringkat:

| Peringkat | Nama | Fungsi | |-----------|------|--------| | 1 | Mahkamah Rendah Syariah | Kes permulaan — perkahwinan, perceraian, nafkah, hadhanah | | 2 | Mahkamah Tinggi Syariah | Rayuan + kes asal yang kompleks (satu setiap negeri) | | 3 | Mahkamah Rayuan Syariah | Peringkat rayuan tertinggi (satu setiap negeri) |

Nota: Beberapa negeri (Kedah, Sabah, Perak) telah memperkenalkan peringkat keempat — Mahkamah Agung Syariah — bermula tahun 2024.

---

Sebelum Memulakan

Senarai Semak Dokumen

Sebelum ke Mahkamah Syariah, pastikan anda mempunyai dokumen berikut:

| No. | Dokumen | Catatan | |-----|---------|---------| | 1 | Surat Nikah / Sijil Nikah (asal + salinan) | Daripada Pejabat Agama Islam negeri tempat nikah | | 2 | Kad Pengenalan (MyKad) pemohon (asal + salinan) | Pastikan alamat terkini | | 3 | Kad Pengenalan suami/isteri (salinan) | Jika tiada, nyatakan dalam permohonan | | 4 | Sijil Lahir anak-anak (salinan) | Jika ada anak daripada perkahwinan | | 5 | Kad Pengenalan anak (jika ada) | Untuk anak yang berumur 12+ | | 6 | Alamat terkini suami/isteri | Untuk tujuan serahan saman | | 7 | Bukti sokongan (jika berkaitan) | Laporan polis, rekod perubatan, surat pengaduan |

Mahkamah Mana Yang Betul?

Anda perlu memfailkan kes di Mahkamah Rendah Syariah di:

• Negeri tempat anda tinggal sekarang, ATAU
• Negeri tempat suami/isteri tinggal, ATAU
• Negeri tempat perkahwinan didaftarkan

Kebanyakan orang memfailkan di negeri tempat tinggal mereka kerana lebih mudah untuk menghadiri mahkamah.

Peringatan! Memfailkan di negeri yang salah akan menyebabkan kes ditolak dan anda perlu memulakan semula. Pastikan anda semak bidang kuasa terlebih dahulu.

Jenis Perceraian Yang Ada

Sebelum memfailkan, fahami jenis perceraian yang berkenaan dengan situasi anda:

| Jenis | Siapa Memulakan | Persetujuan Suami? | Sesuai Untuk | |-------|-----------------|---------------------|--------------| | Talaq | Suami | Tidak perlu — hak suami | Suami yang ingin bercerai | | Khuluk | Isteri | Ya — suami mesti bersetuju | Isteri sanggup bayar pampasan (iwad) | | Fasakh | Isteri | Tidak — mahkamah yang putuskan | Isteri ada alasan khusus (12 alasan) | | Ta'liq | Isteri (buktikan syarat dilanggar) | Tidak | Syarat lafaz ta'liq dilanggar | | Hakam | Kedua-dua pihak (melalui penimbang tara) | Penimbang tara putuskan | Perselisihan berpanjangan |

Untuk panduan terperinci mengenai fasakh, lihat Panduan Lengkap Fasakh di Malaysia.

Pendaftaran e-Syariah

Sistem e-Syariah membolehkan anda mendaftar kes secara dalam talian sebelum ke mahkamah. Langkah-langkahnya:

1. Layari portal e-Syariah (esyariah.gov.my)
2. Daftar akaun menggunakan nombor MyKad
3. Pilih jenis permohonan
4. Isi maklumat asas
5. Bawa nombor rujukan kes ke mahkamah

Tip: Walaupun pendaftaran dalam talian tersedia, anda masih perlu hadir ke mahkamah secara fizikal untuk proses seterusnya.

---

Langkah 1: Pendaftaran Kes

Di Mahkamah

1. Hadir ke Mahkamah Rendah Syariah di daerah/negeri anda
2. Pergi ke kaunter pendaftaran — beritahu petugas jenis perceraian yang ingin difailkan
3. Isi borang permohonan — borang berbeza mengikut jenis perceraian (talaq, khuluk, fasakh, ta'liq)
4. Lampirkan dokumen sokongan — semua dokumen dalam senarai semak di atas
5. Bayar fi pendaftaran

Fi Pendaftaran

| Perkara | Anggaran Kos | |---------|-------------| | Fi pendaftaran kes | RM10 – RM50 | | Kos salinan dokumen | RM1 – RM5 | | Kos serahan saman | RM5 – RM20 |

Nota: Fi Mahkamah Syariah adalah sangat rendah berbanding Mahkamah Sivil. Ini bertujuan supaya proses keadilan mudah diakses oleh semua.

Apa Yang Berlaku Selepas Pendaftaran

• Mahkamah akan menetapkan tarikh Sulh (mediasi)
• Saman akan dikeluarkan kepada pihak satu lagi (responden)
• Anda akan menerima nombor kes dan tarikh untuk hadir semula

---

Langkah 2: Sulh (Mediasi Wajib)

Apa Itu Sulh?

Sulh adalah proses mediasi wajib yang dijalankan sebelum kes dibawa ke perbicaraan penuh. Diperkenalkan secara rasmi sejak 2001, Sulh dikendalikan oleh Pegawai Sulh yang terlatih — bukan Hakim.

Matlamatnya: menyelesaikan pertikaian secara damai tanpa perbicaraan.

Apa Yang Berlaku Semasa Sulh

| Aspek | Penerangan | |-------|------------| | Siapa hadir | Kedua-dua suami dan isteri, Pegawai Sulh | | Lokasi | Bilik Sulh di Mahkamah Syariah | | Tempoh | Biasanya 1-2 jam setiap sesi | | Suasana | Tidak formal, perbincangan tertutup | | Peguam | Kedua-dua pihak boleh membawa peguam, tetapi peguam hanya bertindak sebagai penasihat |

Dua Kemungkinan Hasil Sulh

Jika Sulh berjaya:

• Persetujuan kedua-dua pihak direkodkan secara bertulis
• Terma perceraian (nafkah, hadhanah, harta) dipersetujui
• Perjanjian diserahkan kepada Hakim untuk pengesahan
• Proses menjadi jauh lebih cepat — boleh selesai dalam beberapa minggu

Jika Sulh gagal:

• Laporan Sulh diserahkan kepada mahkamah
• Kes akan ditetapkan untuk perbicaraan penuh
• Proses akan mengambil masa lebih lama

Peringatan! Anda wajib hadir untuk sesi Sulh. Kegagalan hadir tanpa alasan munasabah boleh menyebabkan kes anda ditangguhkan atau ditolak. Jika ada halangan, maklumkan mahkamah secepat mungkin.

---

Langkah 3: Perbicaraan

Jika Sulh tidak berjaya, kes anda akan masuk ke peringkat perbicaraan di hadapan Hakim Mahkamah Syariah.

Apa Yang Dijangka

• Perbicaraan diadakan di dewan mahkamah terbuka
• Kedua-dua pihak membentangkan kes masing-masing
• Peguam Syarie boleh mewakili anda (sangat digalakkan)
• Perbicaraan mungkin memerlukan beberapa tarikh — bukan selesai dalam satu hari

Prosedur Perbicaraan

1. Pembukaan kes oleh pemohon (plaintif)
2. Pembentangan keterangan — dokumen, rekod, surat, laporan
3. Pemeriksaan saksi (syahadah) — saksi dipanggil dan disoal
4. Pemeriksaan balas — pihak lawan atau peguamnya menyoal saksi anda
5. Pembentangan kes responden
6. Hujahan penutup oleh kedua-dua pihak
7. Hakim menangguhkan untuk keputusan atau memutuskan terus

Tip Untuk Perbicaraan

• Hadir tepat pada masa — kelewatan tanpa alasan boleh menjejaskan kes
• Berpakaian sopan dan kemas — hormati mahkamah
• Bawa semua dokumen dalam fail yang tersusun
• Bercakap dengan hormat — panggil Hakim "Yang Arif"
• Jangan bercakap kecuali diminta — biarkan peguam anda menguruskan

---

Langkah 4: Penghakiman

Keputusan mahkamah bergantung kepada jenis perceraian yang dipohon:

Talaq

• Hakim meminta suami melafazkan talaq di hadapan mahkamah
• Suami berkata: "Saya ceraikan isteri saya [nama] dengan talaq satu/dua/tiga"
• Hakim merekodkan lafaz dan jenis talaq
• Talaq 1 atau 2 — boleh rujuk semasa iddah
• Talaq 3 — perceraian muktamad, tidak boleh rujuk

Fasakh

• Mahkamah menilai bukti berdasarkan alasan fasakh yang dipohon
• Jika berpuas hati, mahkamah membubarkan perkahwinan
• Isteri tidak perlu membayar pampasan

Khuluk

• Kedua-dua pihak bersetuju pada jumlah pampasan (iwad)
• Biasanya isteri memulangkan mahar atau bahagiannya
• Mahkamah merekodkan persetujuan dan membubarkan perkahwinan

Ta'liq

• Mahkamah menyemak lafaz ta'liq dalam sijil nikah
• Isteri membuktikan syarat ta'liq telah dilanggar
• Jika mahkamah berpuas hati — perceraian disahkan

Nota: Bagi mana-mana jenis perceraian, mahkamah akan mengeluarkan perintah perceraian secara bertulis. Simpan salinan perintah ini — anda akan memerlukannya untuk langkah seterusnya.

---

Langkah 5: Iddah

Selepas perceraian disahkan, isteri memasuki tempoh iddah (tempoh menunggu).

Tempoh Iddah

| Keadaan | Tempoh Iddah | |---------|-------------| | Isteri tidak hamil | 3 kali suci haid (biasanya ~3 bulan) | | Isteri hamil | Sehingga melahirkan anak | | Isteri tidak datang haid | 3 bulan kalendar | | Kematian suami | 4 bulan 10 hari |

Perkara Penting Semasa Iddah

• Talaq 1 atau 2: Suami boleh merujuk (membatalkan perceraian) semasa iddah TANPA persetujuan isteri dan tanpa nikah semula
• Talaq 3: Rujuk TIDAK dibolehkan — perceraian muktamad
• Fasakh/Khuluk: Tiada hak rujuk
• Isteri berhak menerima nafkah iddah daripada suami sepanjang tempoh ini

Peringatan! Jika suami merujuk semasa iddah (untuk talaq 1/2), rujuk mesti didaftarkan di Jabatan Agama Islam negeri. Rujuk tanpa pendaftaran adalah kesalahan Syariah.

---

Langkah 6: Pendaftaran Cerai

Selepas iddah tamat (atau sebaik sahaja perintah dikeluarkan untuk perceraian muktamad), anda perlu mendaftarkan perceraian secara rasmi.

Proses Pendaftaran

1. Hadir ke Jabatan Agama Islam negeri anda
2. Bawa perintah perceraian daripada mahkamah
3. Isi borang pendaftaran cerai
4. Jabatan Agama Islam mengeluarkan Surat Cerai (Sijil Perceraian)
5. Kemaskini status MyKad di Jabatan Pendaftaran Negara (JPN)

Mengapa Pendaftaran Penting

• Tanpa Surat Cerai rasmi, anda tidak boleh berkahwin semula
• Surat Cerai diperlukan untuk tuntutan nafkah, hadhanah, dan harta
• Status MyKad perlu dikemas kini untuk tujuan rasmi

---

Langkah 7: Tuntutan Sampingan

Perceraian bukan sekadar membubarkan perkahwinan. Ada beberapa tuntutan sampingan yang boleh (dan patut) dipohon serentak atau secara berasingan.

Jenis Tuntutan Sampingan

| Tuntutan | Penerangan | Siapa Berhak | |----------|------------|-------------| | Nafkah Iddah | Nafkah sepanjang tempoh iddah (~3 bulan) | Isteri — wajib tanpa mengira siapa memohon cerai | | Mutaah | Bayaran saguhati sekaligus; berdasarkan kemampuan suami dan tempoh perkahwinan | Isteri | | Maskahwin tertunggak | Mahar yang belum dibayar — hak mutlak isteri | Isteri | | Harta Sepencarian | Pembahagian harta perkahwinan; biasanya 1/3 (isteri tidak bekerja) atau 1/2 (kedua-dua bekerja) | Kedua-dua pihak | | Hadhanah | Hak jagaan fizikal anak | Biasanya ibu (anak bawah 7 tahun — umur mumayyiz) | | Nafkah Anak | Kewajipan bapa menafkahi anak sehingga dewasa/berkahwin | Anak (melalui penjaga) |

Hadhanah vs Wilayah — Perbezaan Kritikal

Ramai yang keliru antara dua konsep ini:

• Hadhanah (jagaan fizikal) = biasanya diberikan kepada ibu
• Wilayah (penjagaan undang-undang) = SENTIASA BAPA kecuali dilucutkan oleh mahkamah

Ini bermakna walaupun ibu menjaga anak secara fizikal, bapa masih mempunyai kuasa ke atas keputusan sekolah, perubatan, pasport, dan pendidikan agama anak.

Boleh Fail Serentak atau Berasingan

Anda boleh memohon tuntutan sampingan:

• Serentak dengan permohonan perceraian — lebih cepat dan jimat kos
• Berasingan selepas perceraian — jika anda tidak bersedia semasa proses cerai

Tip: Adalah lebih baik memfailkan tuntutan sampingan serentak jika boleh. Ini menjimatkan masa, kos, dan mengelakkan anda perlu berulang ke mahkamah.

---

Berapa Lama Proses Ini?

Tempoh perceraian bergantung pada jenis dan kerumitan kes:

| Jenis Perceraian | Anggaran Tempoh | Nota | |-------------------|----------------|------| | Talaq dengan persetujuan bersama | 1 – 3 bulan | Paling cepat jika kedua-dua pihak bersetuju | | Talaq dipertikaikan | 3 – 12 bulan | Bergantung pada kerumitan isu sampingan | | Khuluk | 3 – 6 bulan | Perlu rundingan mengenai pampasan | | Fasakh | 6 bulan – 2+ tahun | Kes paling kompleks; ada yang mengambil masa 5-10 tahun | | Ta'liq | 2 – 6 bulan | Bergantung pada bukti yang ada |

Peringatan! Tempoh di atas adalah anggaran sahaja. Pelbagai faktor boleh melambatkan proses: pihak lawan tidak hadir, pertukaran peguam, tarikh perbicaraan terhad, rayuan, dan isu teknikal mahkamah.

---

Kos Perceraian

Pecahan Kos

| Perkara | Anggaran Kos | |---------|-------------| | Fi mahkamah (pendaftaran, saman, salinan) | RM10 – RM50 | | Peguam Syarie — talaq mudah | RM1,500 – RM5,000 | | Peguam Syarie — khuluk/ta'liq | RM3,000 – RM8,000 | | Peguam Syarie — fasakh (kompleks) | RM5,000 – RM20,000+ | | Peguam Syarie — tuntutan sampingan (harta, hadhanah) | RM3,000 – RM15,000+ |

Pilihan Bantuan Guaman

Jika anda tidak mampu peguam, terdapat beberapa pilihan:

• Biro Bantuan Guaman (BBG) — bantuan guaman percuma kerajaan untuk mereka yang layak
• Klinik Guaman Percuma — ditawarkan oleh Majlis Peguam Malaysia dan NGO
• Telenisa — khidmat nasihat guaman melalui telefon oleh Women's Aid Organisation
• Sisters in Islam (SIS) — nasihat mengenai hak wanita Islam
• Jabatan Kebajikan Masyarakat (JKM) — bantuan dan rujukan

---

Kesilapan Lazim

Elakkan kesilapan berikut yang sering dilakukan oleh pemohon perceraian:

1. Memfailkan di Negeri Yang Salah

Anda mesti fail di negeri yang betul — biasanya negeri tempat tinggal. Fail di negeri salah bermakna kes ditolak dan anda mula semula.

2. Tidak Menghadiri Sulh

Sulh adalah wajib. Tidak hadir tanpa alasan kukuh boleh menyebabkan kes ditangguhkan berbulan-bulan atau ditolak.

3. Cerai Luar Mahkamah

Ramai suami melafazkan talaq di luar mahkamah (di rumah, melalui SMS, dan sebagainya). Talaq luar mahkamah masih perlu disahkan dan didaftarkan di mahkamah dalam tempoh 7 hari. Kegagalan berbuat demikian adalah kesalahan Syariah yang boleh didenda.

Peringatan! Talaq melalui SMS, WhatsApp, atau media sosial tetap dianggap sah dari segi hukum Syarak di kebanyakan negeri, TETAPI masih wajib didaftarkan di mahkamah. Jangan beranggapan bahawa talaq luar mahkamah sudah memadai — tanpa pengesahan mahkamah, anda akan menghadapi masalah besar untuk berkahwin semula atau menuntut hak.

4. Menyembunyikan Harta

Semasa proses pembahagian harta sepencarian, kedua-dua pihak wajib mendedahkan semua aset. Menyembunyikan harta boleh menyebabkan mahkamah membuat keputusan yang tidak memihak kepada anda, atau perintah mahkamah dibatalkan kemudian hari.

5. Tidak Mendapatkan Nasihat Guaman

Walaupun fi mahkamah rendah, perceraian Syariah melibatkan hak-hak anda dan anak-anak anda. Peguam Syarie yang berpengalaman boleh melindungi kepentingan anda — terutamanya dalam kes fasakh atau tuntutan harta yang besar.

6. Mengabaikan Perintah Nafkah Silang Negeri

Perintah nafkah Mahkamah Syariah dari satu negeri TIDAK boleh dikuatkuasakan di negeri lain. Jika bekas suami berpindah ke negeri lain, penguatkuasaan menjadi sangat sukar. Bincangkan risiko ini dengan peguam anda.

---

Soalan Lazim (FAQ)

1. Berapa lama proses perceraian di Mahkamah Syariah?

Bergantung pada jenis perceraian. Talaq dengan persetujuan bersama boleh selesai dalam 1-3 bulan. Fasakh yang dipertikaikan boleh mengambil masa 6 bulan hingga lebih 2 tahun. Khuluk biasanya 3-6 bulan.

2. Berapa kos perceraian di Mahkamah Syariah?

Fi mahkamah sangat rendah — hanya RM10-RM50. Kos utama ialah yuran peguam Syarie yang bermula sekitar RM1,500 untuk kes mudah dan boleh mencapai RM20,000+ untuk kes fasakh yang kompleks.

3. Bolehkah isteri memfailkan perceraian tanpa persetujuan suami?

Ya — melalui fasakh atau ta'liq. Fasakh tidak memerlukan persetujuan suami; mahkamah yang memutuskan berdasarkan bukti. Untuk khuluk, persetujuan suami diperlukan. Talaq hanya boleh dilafazkan oleh suami.

4. Apa akan berlaku jika suami tidak hadir ke mahkamah?

Mahkamah akan mengeluarkan saman semula. Jika suami masih tidak hadir selepas serahan saman yang sah, mahkamah boleh meneruskan perbicaraan secara ex-parte (tanpa kehadiran suami) dan membuat keputusan.

5. Adakah saya perlu peguam untuk bercerai di Mahkamah Syariah?

Secara teknikal, tidak wajib. Anda boleh mewakili diri sendiri. Namun, sangat digalakkan untuk melantik Peguam Syarie, terutamanya untuk kes fasakh, tuntutan hadhanah, dan pembahagian harta. Bantuan guaman percuma tersedia melalui Biro Bantuan Guaman.

6. Apa itu Sulh dan bolehkah saya enggan menghadirinya?

Sulh ialah mediasi wajib sebelum perbicaraan. Anda tidak boleh enggan menghadirinya tanpa alasan yang diterima mahkamah. Sulh bertujuan menyelesaikan kes secara aman — jika gagal, kes diteruskan ke perbicaraan.

7. Suami saya lafaz talaq di rumah. Adakah sah?

Talaq di luar mahkamah dianggap sah dari segi hukum Syarak di kebanyakan negeri, tetapi mesti didaftarkan di mahkamah dalam tempoh 7 hari. Kegagalan mendaftarkan adalah kesalahan jenayah Syariah.

8. Bolehkah perintah nafkah Mahkamah Syariah dikuatkuasakan di seluruh Malaysia?

Tidak. Ini adalah kelemahan utama sistem Syariah. Perintah Mahkamah Syariah dari satu negeri tidak boleh dikuatkuasakan di negeri lain. Jika bekas suami berpindah ke negeri berbeza, anda mungkin perlu memfailkan semula di negeri tersebut.

---

Rumusan — Gambaran Keseluruhan Proses

Berikut ialah ringkasan visual proses perceraian Syariah:

Persediaan Dokumen
    ↓
Langkah 1: Pendaftaran Kes di Mahkamah Rendah Syariah
    ↓
Langkah 2: Sulh (Mediasi Wajib)
    ↓              ↓
  Berjaya       Gagal
    ↓              ↓
  Perintah    Langkah 3: Perbicaraan
    ↓              ↓
    ↓         Langkah 4: Penghakiman
    ↓              ↓
    ↓←←←←←←←←←←←←↓
    ↓
Langkah 5: Iddah (Tempoh Menunggu)
    ↓
Langkah 6: Pendaftaran Cerai di Jabatan Agama Islam
    ↓
Langkah 7: Tuntutan Sampingan
  (Nafkah, Mutaah, Harta, Hadhanah)

---

Langkah Seterusnya

Jika anda sedang mempertimbangkan perceraian di Mahkamah Syariah:

1. Kumpulkan dokumen — gunakan senarai semak di atas
2. Dapatkan nasihat Peguam Syarie — sekurang-kurangnya perundingan awal
3. Fahami hak anda — terutamanya mengenai nafkah, hadhanah, dan harta
4. Daftar di e-Syariah — mulakan proses pendaftaran dalam talian

Artikel Berkaitan

• Panduan Lengkap Perceraian di Malaysia (2026)
• Fasakh di Malaysia — Hak Isteri untuk Bercerai
• Kos Perceraian di Malaysia — Pecahan Terperinci
• Hak Penjagaan Anak (Hadhanah) di Malaysia

---

Penafian: Artikel ini disediakan untuk tujuan maklumat umum sahaja dan bukan nasihat guaman. Undang-undang keluarga Islam berbeza mengikut negeri di Malaysia. Sentiasa dapatkan nasihat profesional daripada Peguam Syarie bertauliah untuk situasi khusus anda. FamilyLawMY tidak bertanggungjawab atas sebarang tindakan yang diambil berdasarkan maklumat dalam panduan ini.